Παιχνίδια για να σκεπτόμαστε
«Το Βήμα» μιλάει με τον καθηγητή και ερευνητή τού Media Laboratory του Τεχνολογικού Ινστιτούτου της Μασαχουσέτης, έναν από τους βασικούς εμπνευστές της επανάστασης που έχει αρχίσει τα τελευταία χρόνια στον χώρο του παιχνιδιού
Την επιστήμη άρχισε να την ανακαλύπτει πριν από περίπου 40 χρόνια, τότε που έσκαβε στην πίσω αυλή του σπιτιού του, σε ένα προάστιο της Φιλαδέλφειας, ανοίγοντας εναγωνίως τρύπες για μίνι γκολφ στο χώμα. Τα «κλασικά» παιχνίδια δεν τον γοήτευσαν ποτέ, όπως και τα κλασικά παραμύθια. Προτιμούσε πάντα τις ιστορίες που κατασκεύαζε μόνος του ή παρέα με τα αδέρφια του τα βράδια που έμενε άυπνος κοιτάζοντας τον ουρανό από το παράθυρο του δωματίου του. Τότε που προσπαθούσε να κατανοήσει τα μυστικά του σύμπαντος και να συναρμολογήσει τον κόσμο μέσα από τα παζλ που του αγόραζαν οι γονείς του. Στους νόμους του δεν θα καταφέρει να μυηθεί παρά στο πανεπιστήμιο, με τη βοήθεια της φυσικής, στο μυαλό του θα εισχωρήσει όμως τότε άλλο ένα ερώτημα: η λειτουργία του ανθρώπινου μυαλού.
Για τις απαντήσεις αυτή τη φορά θα καταφύγει στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ). Ενα μάστερ και ένα διδακτορικό στον χώρο των ηλεκτρονικών υπολογιστών πριν από μόλις έξι χρόνια καθώς και μία θέση αναπληρωτή καθηγητή και ερευνητή στο Media Laboratory του ΜΙΤ ήταν αρκετά, για να του δώσουν κάποιες από τις απαντήσεις που αναζητούσε.
Την τελευταία δεκαετία ο Μίτσελ Ρέσνικ θεωρείται ένα από τα ανερχόμενα αστέρια του Media Lab αλλά και ο βασικός υπεύθυνος για την επερχόμενη επανάσταση στον χώρο του παιχνιδιού. Επικεφαλής ενός προγράμματος ερευνητικού που ασχολείται με τη δημιουργία «παιχνιδιών με τα οποία σκεπτόμαστε», εισάγει την τεχνολογία στον χώρο της εκπαίδευσης.
Ο ίδιος δηλώνει απλώς πανευτυχής που περιτριγυρίζεται από άλλους 200 περίεργους επιστήμονες και ανθρώπους της τέχνης. Γοητεύεται όπως πάντα από την ανατροπή των στερεοτύπων, μισεί όπως πάντα τη στατικότητα και την ομοιομορφία και δηλώνει ακόμη, όπως και τότε, που κοίταζε τα αστέρια από το παράθυρο του σπιτιού του, πως «επιστήμησημαίνει αγωνία για την κατανόηση του κόσμου».
Με τι παιχνίδια παίζατε όταν ήσασταν μικρός;
«Δεν έπαιζα ποτέ με τυποποιημένα παιχνίδια. Προτιμούσα να επινοώ νέους τύπους παιχνιδιών. Μου άρεσαν λόγου χάρη τα σπορ και αποφάσισα να... σκάψω την πίσω αυλή του σπιτιού μου προκειμένου να φτιάξω ένα γήπεδο μίνι γκολφ! Πρέπει να σας πω ότι οι γονείς μου ήταν πολύ υπομονετικοί μαζί μου».
Είχαν σχέση με την επιστήμη σας;
«Καμία! Η μητέρα μου ήταν δασκάλα και ο πατέρας μου δικηγόρος».
Θα υπάρχει φαντάζομαι και κάποιο παιχνίδι αγαπημένο που το έχετε ως σήμεραστο δωμάτιό σας.
«Ναι, έχω κρατήσει κάτι· κάτι που έφτιαξα στα 15 μου χρόνια. Είναι μια δική μου πατέντα, για... σαπουνόφουσκες διαφορετικών σχημάτων και μεγεθών! Την κρατώ ακόμη, όχι μόνο επειδή μου αρέσουν πολύ οι σαπουνόφουσκες αλλά γιατί είναι κάτι που επινόησα μόνος μου»..
Είναι αλήθεια πως έχετε δουλέψει ως δημοσιογράφος;
«Ναι. Εγραφα επί αρκετά χρόνια σε περιοδικά για επιστημονικά θέματα».
Και γιατί φύγατε από τον χώρο;
«Νομίζω πως, κατά κάποιον τρόπο, υπάρχουν ομοιότητες ανάμεσα σε αυτό που έκανα τότε και σε αυτό που κάνω τώρα».
Δηλαδή;
«Τόσο ο δημοσιογράφος όσο και ο επιστήμονας μας βοηθούν ή τουλάχιστον πρέπει να μας βοηθούν στην κατανόηση του κόσμου. Η μόνη διαφορά είναι ότι πριν βοηθούσα τα στελέχη επιχειρήσεων, ενώ τώρα δουλεύω για τα παιδιά... Νομίζω πως, τελικά, προτιμώ το δεύτερο!».
Μπορείτε να μας δώσετε έναν ορισμό του παιχνιδιού;
«Αφήστε με λίγο να το σκεφθώ... Παιχνίδι είναι ένα αντικείμενο που μας επιτρέπει να αποκτήσουμε νέες ιδέες, νέες δυνατότητες».
Πότε αποφασίσατε να ασχοληθείτε με τα «παιχνίδια με σκέψη»;
«Θα προτιμούσα τον όρο "παιχνίδια με τα οποία σκεπτόμαστε", μια και αυτός είναι ο στόχος των ερευνών που κάνουμε στο Media Lab. Η ιδέα γεννήθηκε πριν από 12 χρόνια από μια ομάδα καθηγητές του ΜΙΤ, με στόχο να χρησιμοποιηθούν στα παραδοσιακά παιχνίδια οι νέες ανακαλύψεις της τεχνολογίας».
Πείτε μας ένα παράδειγμα.
«Κοιτάξτε, η πρώτη "γενιά" αυτών των νέων παιχνιδιών έδωσε στα παιδιά τη δυνατότητα να δίνουν ζωή σε πράγματα που κατασκευάζουν με πλαστικά, λόγου χάρη τουβλάκια, συνδέοντάς τα με μικροσκοπικούς ηλεκτρονικούς υπολογιστές».
Και ανατρέποντας με αυτόν τον τρόπο την τυπική διαδικασία μάθησης;
«Θεωρούμε πολύ σημαντικό το να έχουν τα παιδιά τη δυνατότητα να βάζουν αισθητήρια όργανα στα αντικείμενα που κατασκευάζουν και να μπορούν έτσι να ελέγχουν με εντολές τη συμπεριφορά τους. Η αμφίδρομη "επικοινωνία" που αναπτύσσουν με τα παιχνίδια τους μεταβάλλει δραστικά τον καθιερωμένο τρόπο μάθησης».
Η αυτονομία των παιχνιδιών δεν θέτει όμως σε κίνδυνο την επαφή των παιδιών μετα δεδομένα του πραγματικού κόσμου;
«Κοιτάξτε, σκοπός είναι να ενώσουμε τον δυνητικό κόσμο με τον πραγματικό. Αυτοί οι νέοι τύποι παιχνιδιών μπήκαν πριν από οκτώ χρόνια δοκιμαστικά σε πολλά σχολεία της Αμερικής και τα αποτελέσματα ήταν θετικά. Τα παιδιά άρχισαν να ρωτούν αν τα αληθινά ζώα συμπεριφέρονται, λόγου χάρη, με τον ίδιο τρόπο».
Η παρατήρηση δηλαδή της φύσης δεν είναι αρκετή;
«Μα, αυτά τα παιχνίδια δεν αντικαθιστούν την παρατήρηση της φύσης· απλώς τη συμπληρώνουν. Τα παιδιά κουβαλούν εξάλλου πάντα μέσα τους τις εμπειρίες τους από τον φυσικό κόσμο».
Φαντάζομαι όμως πως στη συγκεκριμένη περίπτωση παραμονεύει ο κίνδυνος τηςαπομόνωσης.
«Μα, το ίδιο μπορεί να συμβεί και με ένα βιβλίο αν το παιδί διαβάζει επί... 20 ώρες την ημέρα. Δεν εννοώ πως όλα αυτά τα νέα παιχνίδια είναι άκακα αλλά προσπαθούμε τουλάχιστον τόσο με την πρώτη "γενιά" όσο και με τη δεύτερη να φτιάξουμε παιχνίδια που ενθαρρύνουν τη συνεργασία τού ενός παιδιού με το άλλο».
Μιλήσατε για μια δεύτερη γενιά παιχνιδιών;
«Ναι, είναι ένα πρότζεκτ που δουλεύουμε τον τελευταίον καιρό και που θα κυκλοφορήσει σύντομα στην αγορά, με το οποίο προσπαθούμε να ενσωματώσουμε τον ηλεκτρονικό υπολογιστή στο παιχνίδι, απλοποιώντας περισσότερο τη χρήση του».
Και πάλι τα παιδιά μπαίνουν όμως από πολύ μικρά σε έναν κόσμο απαγορευμένοως σήμερα για αυτά.
«Αρκεί να σκεφθείτε ότι μαθαίνουν κανόνες μαθηματικών που διδάσκονται σε επίπεδο πανεπιστημιακό. Το μυστικό είναι ότι αποκτούν αυτή τη γνώση εμπειρικά, με τη βοήθεια του υλικού που έχουμε σήμερα στη διάθεσή μας, χάρη στην εξέλιξη της τεχνολογίας».
Υλικό που κατά συνέπεια επηρεάζει γενικότερα τον τρόπο λειτουργίας τουπαιδικού μυαλού;
«Μα φυσικά! Μεταβάλλεται όχι μόνο το πώς αλλά και το τι μαθαίνουν τα παιδιά και αυτό επιτυγχάνεται μέσω της ευκαιρίας που τους δίνεται να επινοούν, να πειραματίζονται, να σχεδιάζουν, να δημιουργούν...».
Ετσι δεν αποδυναμώνεται όμως ο ρόλος του δασκάλου στο σχολείο;
«Δεν θα έλεγα ότι αποδυναμώνεται, απλώς ότι τροποποιείται. Ο παραδοσιακός τρόπος διδασκαλίας θέλει τον δάσκαλο να έχει την πληροφορία, τη γνώση και να τη μεταβιβάζει στο παιδί. Η ερευνητική μας ομάδα προτείνει ένα διαφορετικό μοντέλο, θεωρώντας πως "μαθαίνω" δεν σημαίνει μόνο μεταγγίζω γνώσεις αλλά και παράγω γνώσεις».
Δεν φοβάστε μήπως αυτό το μοντέλο μάς οδηγήσει κάποτε στον αντίποδα τηςκαταναλωτικής κοινωνίας;
«Κοιτάξτε, η ώθηση προς τον καταναλωτισμό είναι τόσο ισχυρή, που όσο και να ενισχύσουμε την παραγωγική μας πλευρά η... ισορροπία δεν κινδυνεύει να ανατραπεί. Πρέπει να οδηγηθούμε όμως επιτέλους σε έναν αποκεντρωτικό τρόπο σκέψης».
Τι θέλετε να πείτε;
«Οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν συνηθίσει να σκέφτονται με στερεότυπα. Βλέπουν λόγου χάρη ένα σμήνος πουλιά και υποθέτουν πως το πουλί που προηγείται είναι ο αρχηγός τους, αυτό που λέει στα υπόλοιπα τι θα κάνουν. Επικεντρώνουν δηλαδή το μυαλό τους σε έναν προκαθορισμένο τρόπο σκέψης. Τα "παιχνίδια με τα οποία σκεπτόμαστε" επιχειρούν να απομακρύνουν αυτά τα στερεότυπα, μέσα από έναν γόνιμο συνδυασμό παράδοσης και τεχνολογίας».
Θεωρείτε δηλαδή ακόμη απαραίτητη την ύπαρξη της παράδοσης;
«Μα, σκοπός μας δεν είναι να πετάξουμε τα παιχνίδια με τα οποία μεγαλώσαμε και τα οποία αγαπήσαμε· απλώς να αρχίσουμε να τα χρησιμοποιούμε με έναν καινούργιο τρόπο».
Θα μας δώσετε ένα παράδειγμα;
«Φέρτε στον νου σας τις χάντρες. Τα παιδιά παίζουν μαζί τους, τις χρησιμοποιούν για να κάνουν βραχιόλια και κολιέ με διάφορα χρώματα. Εμείς, στο εργαστήριο, βάζουμε μικροτσίπ μέσα σε αυτές και έτσι τους δίνουμε τη δυνατότητα να παράγουν λόγου χάρη φως. Παίζοντας με αυτές τις χάντρες, τα παιδιά αποκτούν τώρα τη δυνατότητα εκμάθησης μιας δυναμικής συμπεριφοράς. Από το σημείο αυτό ως τη γνώση της μεταβλητότητας του κόσμου τα βήματα που τα χωρίζουν είναι ελάχιστα».
Αναρωτιέμαι πώς φαντάζεστε την κοινωνία τού αύριο.
«Προσωπικά θα ήμουν ευτυχισμένος αν ζούσα σε έναν κόσμο γεμάτο από περίεργους ανθρώπους, όπως συμβαίνει αυτή τη στιγμή μέσα στο Media Lab. Η φιλοδοξία του ερευνητικού προγράμματός μας δεν είναι άλλωστε να δημιουργήσει μελλοντικούς εφευρέτες ή επιστήμονες αλλά να διαμορφώσει μια γενιά ανθρώπους που σκέπτονται, που συμμετέχουν δηλαδή ενεργά στη διαδικασία της γνώσης και δεν παραμένουν απλοί θεατές. Εχετε σκεφθεί ποτέ πόσο βαρετός θα ήταν ένας στατικός κόσμος, όπου κάθε μέρα θα επαναλαμβάνονταν τα ίδια πράγματα;».
Η τεχνολογία βοηθά επομένως στη... διάλυση της ομοιομορφίας.
«Δεν ισχυρίζομαι ότι οδηγεί αυτομάτως αλλά τουλάχιστον συμβάλλει καθοριστικά σε αυτήν».
Και η θέση της τέχνης;
«Μα, με αυτά τα παιχνίδια τα παιδιά δεν κατασκευάζουν μόνο αυτοκίνητα αλλά και κινούμενα γλυπτά... Δεν είναι μάλιστα λίγες οι φορές που χρησιμοποιούν τα μέσα που έχουν στη διάθεσή τους για να οπτικοποιήσουν αγαπημένα τους παραμύθια».
Μου φαίνεται απίστευτο το ότι έχετε μεγαλώσει και εσείς με παραμύθια.
«Δεν μεγάλωσα τόσο με παραμύθια όσο με ιστορίες δικές μου, που έφτιαχνα μαζί με τον αδερφό και την αδερφή μου».
Η αγαπημένη σας;
«Μμμμ... Δώστε μου λίγο χρόνο να σκεφθώ... Θα σας πω μια ερώτηση, ένα είδος παζλ, που με απασχολούσε ακόμη και στην εφηβική μου ηλικία. Μου άρεσε πάντα να κοιτάζω τον ουρανό με τα αστέρια, προσπαθώντας να καταλάβω πώς μπορεί το σύμπαν να είναι αιώνιο αλλά και πώς ο ουρανός είναι ποτέ δυνατόν να τελειώνει κάπου... Με ενοχλούσε γιατί δεν μπορούσα να καταλάβω τη λειτουργία του κόσμου και μπορώ να σας πω ότι αυτός ήταν και ένας από τους λόγους που σπούδασα φυσική».
Βρήκατε δηλαδή απάντηση στην απορία σας;
«Το σίγουρο είναι ότι τώρα έχω βρει αρκετές απαντήσεις σε αυτά που με προβλημάτιζαν στο παρελθόν. Από την άλλη, οι ερωτήσεις αυξάνονται όμως συνεχώς».
Τι είναι αυτό που σας απασχολεί σήμερα;
«Τα τελευταία δέκα χρόνια προσπαθώ να καταλάβω τον τρόπο που δουλεύει το μυαλό του ανθρώπου και ξέρετε κάτι; Ανακάλυψα πως και σε αυτόν με γοητεύει η περίοδος του πειραματισμού περισσότερο από την ίδια την εφεύρεση!».
www.tovima.gr
