"Enterrement à Ornans" (Κηδεία στην Ορνάν)

αισχύλου-ορέστεια

''...Τι έγινε μετά δεν είδα, μα κι αν το είδα δεν το λέω. Αυτό που θα συμβεί όταν συμβεί,θα το γνωρίσεις...μην κλάψεις απο πριν για κάτι που δεν ξέρεις, με το ξημέρωμα θα ρθεί το μέλλον μην φοβάσαι, και όλα θα γίνουν τότε και θα τα μάθεις όλα..'' Aισχύλος-Ορέστεια

Σάββατο, 21 Ιανουαρίου 2012

Δύο μεγάλοι ποιητές: Κ.Παλαμάς & Κ.Καβάφης


Η ύπαρξη του Αλεξανδρινού στην επικράτεια της γενέτειρας πόλης με τον τόσο
αξιόλογο τότε ελληνισμό βρισκόταν καταφανώς σε αντίθεση με την ύπαρξη του
Μεσολογγίτη - Πατρινού, ακαδημαϊκού και γενικού γραμματέα του Πανεπιστημίου
της Αθήνας. Οι συγκρίσεις που επιχειρούνται εδώ δεν αφορούν στην αξία των
ποιητών, αλλά στις ιδιότητες εκείνες που έδωσαν στον καθένα την
ιδιαιτερότητά του και συγχρόνως το έναυσμα για τις αντιθέσεις που ήσαν
ουσιαστικές σε βάθος. Αυτές τις αντιθέσεις, πήραν οι οπαδοί και τις ανήγαγαν
σε ασήμαντες μικροπρέπειες.

Ενα κοσμοπολίτικο πνεύμα σαν του Καβάφη (Πόλη, Λονδίνο, Αλεξάνδρεια) δεν
είναι δυνατό να μιλήσει για περιορισμένα όρια. Ηταν επόμενο να μιλήσει για
πανανθρώπινα προβλήματα της ψυχής, και του σώματος, για ιστορική
πραγματικότητα που είτε συμβαίνει στα ελληνιστικά χρόνια, είτε στην
αγγλοκρατούμενη περιοχή της Αιγύπτου και του Σουδάν, είναι η ίδια ανθρώπινη
και απάνθρωπη συνάμα.
 

Από την άλλη ο Παλαμάς, που ποτέ του δεν ταξίδεψε έξω από την Ελλάδα, αλλά
και δεν ταξίδεψε σχεδόν καθόλου και μέσα σ΄ αυτήν την ίδια την Ελλάδα, είναι
πολύ φυσικό να μιλήσει για τη φύση, τους ήρωες , τη μυθολογία, τον έρωτα, τον
θάνατο, τα άλλα βάσανα των ανθρώπων, παίρνοντας πρότυπα από το γαλλικό
παρνασσισμό.
Αλλά κι αλλού πρέπει να αναζητηθούν λόγοι της διαφοράς τους. Εύκολος στο
γράψιμο ο Παλαμάς, ακριβός ο Καβάφης. Εύκολος στα ανοίγματα προς την
κοινωνία ο ένας, κλειστός μέσα στα τείχη του ο άλλος. Το πάθος του Καβάφη
που τον τυραννούσε, δεν βόλευε στην εποχή και στον τόπο που ζούσε να του
δώσει άνοιγμα από τα παράθυρα. Η συντηρητική κοινωνία δεν επέτρεπε
ιδιαιτερότητες, δεν ξέρω αν επέτρεπε και τους παραδεδεγμένους ερωτισμούς.
Πάντως η ερωτική διάθεση του Παλαμά και τα γνωστά γράμματα στη Ραχήλ και σε
άλλες που ακόμη δεν είδαν το φως της δημοσιότητας, δεν φαίνεται να έβλαψαν
τον ποιητή αυτό όσο ζούσε , αλλά ούτε και μετά το θάνατό του.

Μέσα στο φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον, όπως παρουσιάζεται παραπάνω, οι
διαφορές στη νοοτροπία και στις αρχές του καθένα ήταν επόμενο να δώσουν λαβή
σε αντιθέσεις και σε δημιουργία “κλίματος εχθρικού". Τη λαβή αυτή
έπιασαν οι φανατισμένοι - ίσως "βασιλικότεροι του βασιλέως"- οπαδοί και
έδωσαν μια εικόνα διαμάχης με κάποιες διαστάσεις.


Καβάφης και Παλαμάς ήθελαν να αγνοούν ο ένας τον άλλο. Πάντως όμως όλο και
κάποια αιτία τους έκανε να προβαίνουν σε δηλώσεις. Εξάλλου στη βιβλιοθήκη
του καθένα βρίσκονταν βιβλία του άλλου με σημειώσεις στα περιθώριά τους. Η
εξιστόρηση αυτής της διαμάχης που επιχειρείται εδώ, επιμένει ιδιαίτερα σε
επεισόδια στον ελλαδικό και στον αιγυπτιώτικο χώρο. Ο Καβάφης σε λίγους μόνο
στην Αίγυπτο ήταν γνωστός σε βάθος και σε λιγότερους ακόμη σαν παρουσία.
Ισως δεν ήταν σφάλμα των πολλών, γιατί ποτέ δεν δημοσίευε ποιήματα, παρά τα
τύπωνε σε λίγα φυλλάδια και τα μοίραζε σε φίλους και θαυμαστές της ποίησής
του, πράγμα που εξακρίβωνε πριν τα δώσει. Ετσι ήθελε, αλλά και έτσι είχε τις
πληροφορίες του για διάφορα πρόσωπα. Στην Ελλάδα έγινε γνωστός το 1903 από
τον Γρηγόριο Ξενόπουλο που τον παρουσίασε για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό
μέσα από το έγκριτο περιοδικό "Τα Παναθήναια". Από κει και πέρα, αρχίζει να
γίνεται γνωστός. Ταυτόχρονα ο Παλαμάς είχε επιβληθεί σαν ο ιδρυτής της σχολής
της γενιάς του ΄80 με το πλήθος των αντιπροσώπων, και το ακόμη μεγαλύτερο
πλήθος των οπαδών.

Πολύ αργότερα ο Καβάφης θα ακουστεί αρκετά στην Αλεξάνδρεια με την περίφημη
διάλεξη του Σεγκόπουλου στα 1918 και τη διάλεξη του Μοδινού στα 1919.Για τη
διάλεξη του Σεγκόπουλου το 1918 ο Καβάφης έπαιξε σημαντικό ρόλο, αφού είναι
εξακριβωμένο πως ο ίδιος ο Αλεξανδρινός έγραψε το κείμενο και ο λάτρης του
Αλέκος Σεγκόπουλος απλά το διάβασε. Μάλιστα το διάβασε με τρόπο κακό, γιατί
τρεις αντίθετοι του Καβάφη -είχε ήδη αρχίσει ο αντικαβαφισμός-,ο Σ. Ζερβός,
ο Σακελ. Γιαννακάκης και ο Γ. Βρισιμιτζάκης κυριολεκτικά παρέσυραν το
Σεγκόπουλο σε μπιραρία της Αλεξάνδρειας πριν τη διάλεξη που θα γινόταν στην
αίθουσα του αλεξανδρινού "Πτολεμαίου", τον μέθυσαν, και το πώς τελικά τους
ξέφυγε ο Σεγκόπουλος, είναι ένα θαύμα. Ο Μοδινός τον προλόγισε, αλλά πώς
μπορούσε ο ομιλητής να είναι νηφάλιος; Και μόνο η ταραχή έφτανε. Απάγγειλε
μάλιστα καβαφικούς στίχους με τόσο στόμφο που δεν ταίριαζε βέβαια, αλλά και
που έκαναν το ακροατήριο να δυσανασχετήσει και πολλούς να φύγουν με
διαμαρτυρίες. Η διάλεξη του ΄19 του Μοδινού υπήρξε σημαντική και
αξιολογήθηκε τότε, σε αρκετά ανύποπτο χρόνο, το καβαφικό έργο.

Παλαμάς και Καβάφης είχαν ήδη προβληθεί στα περιοδικά "Νέα Ζωή" και
"Γράμματα" καθώς και σε άλλα, με τον ακόλουθο τρόπο:

Είναι γνωστό πως πάντοτε σχεδόν στη "Νέα Ζωή"(1904-15, 22-27:14 τόμοι) την
πλειοψηφία είχαν οι οπαδοί του Παλαμά. Τα "Γράμματα" (1911-21 : 11 τόμοι),
αντίθετα, από την αρχή κατέκριναν τον Παλαμά και την ποίησή του. Παρ΄ όλα
αυτά, ο Καβάφης ήταν στενός συνεργάτης στη "Νέα Ζωή" από το 1904 μέχρι το
1915, όχι όμως στη δεύτερη περίοδο της έκδοσής της (1922-1927). Στα
"Γράμματα" ο Καβάφης συνεργάστηκε μέχρι τη στιγμή που ο Μιχ. Περίδης
δημοσίεψε τη γνωστή αντικαβαφική μελέτη του, και ακόμη από το 1916 και
μετά Εδώ πρέπει να θυμηθούμε πως στα 1912 στο περιοδικό αυτό δημοσιεύτηκε
ένα επικριτικό γράμμα με τα αρχικά Π.Α.Σ. Να λίγες γραμμές του: "Νομίζω πως
ο Καβάφης δεν σηκώνει τον τίτλο του εξόχου είτε του μεγάλου ποιητού, όσο κι
αν αυτός ο ίδιος φροντίζει σε μερικούς κύκλους δια της μεθόδου της
εξαλείψεως των άλλων ποιητών να εξυψώσει και ξεχωρίσει το έργο του Καβάφη".
Ηθελε όμως ο Καβάφης και στα δύο περιοδικά να προηγούνται τα δικά του
ποιήματα.
Ο Παλαμάς μετά τα δυσμενή σχόλια του Δ. Ζαχαριάδη για τη "Φλογέρα του
βασιλιά" και το σταμάτημα της "Νέας Ζωής"το 1915 άρχισε να χάνει έδαφος,
πράγμα που δεν διορθώθηκε αμέσως μόλις ξανάνοιξε η "Νέα Ζωή" το 1922.
Το 1895 κυκλοφόρησε στην Αίγυπτο το περιοδικό "Εικοστός Αιών" με εκδότη τον
Αργ. Δρακόπουλο και διευθυντή τον Γ. Τσοκόπουλο. Στο περιοδικό αυτό
συνεργάστηκαν ο Παλαμάς και ο Καβάφης, και μαζί ο Αχ. Παράσχος, ο Δ.
Καμπούρογλου, ο Π. Γνευτός.

Το 1911 η "Νέα Ζωή" αφιέρωσε πολλές σελίδες στον Αλ. Παπαδιαμάντη, στο δε
αφιέρωμα συνεργάστηκε ο Παλαμάς. Και φτάνομε στα 1926, έτος για το οποίο
πιστεύει ο Μαν. Γιαλουράκης πως άρχισε να διαγράφεται ο διαχωρισμός σε
"Καβαφιστές και Παλαμιστές".

Στις 3.4.1924 ήδη ο "Ταχυδρόμος" της Αλεξάνδρειας δημοσίεψε συνέντευξη του
ποιητή Ν. Γκοκαρίνη, που δήλωσε: "Ο κ. Παλαμάς είναι μεγάλος λυρικός ποιητής,
μα του Καβάφη δεν του αρέσει η λυρική ποίηση. Η πολλή λυρική, η ενθουσιώδης
ποίηση, δεν με ελκύει. Ο Παλαμάς έχει πολλές εξάρσεις".

Το 1924 η "Νέα Τέχνη" της Αθήνας με πρωτοβουλία του Λαπαθιώτη αφιερώνει
τεύχος της στον Καβάφη. Ο Μάριος Βαϊάνος ανέλαβε να πάρει συνεργασίες.
Στο σημείο αυτό, ας θυμηθούμε και κάτι που κυκλοφορεί χωρίς να υπάρχουν
γραπτές ή άλλες πειστικές μαρτυρίες. Ο Καβάφης κάποτε ρωτήθηκε ποιος είναι ο
πρώτος ποιητής της Ελλάδας και απάντησε ότι "ο Παλαμάς είναι ο δεύτερος
ποιητής της Ελλάδας" χωρίς να πει τίποτε άλλο για τον πρώτο. Γεγονός πάντως
είναι πως ο Καβάφης δεν έκρυβε την προτίμησή του στον Μαλακάση και αργότερα
στον Γρυπάρη. Στο γιορτασμό των 50χρονων του Παλαμά, ο Καβάφης αναγκάστηκε
να παραβρεθεί. Ενας από τους ομιλητές τότε, θερμός παλαμολάτρης, χαρακτήρισε
τον Παλαμά κορυφαίο των ελλήνων ποιητών. Η Ρίκα (Ροδόπη) Αγαλλιανού-
Σεγκοπούλου, στην εφημερίδα "Ισις" της 20.2.1926 υπεραμύνθηκε του Καβάφη και
από τότε άρχισε ουσιαστικά η προσπάθεια να καθιερωθεί ο ποιητής. Η "Νέα
Ζωή" εξάλλου αφιέρωσε ιδιαίτερο, πανηγυρικό τεύχος στον Παλαμά.

Στις 18.2.1926 ο "Ταχυδρόμος" δημοσίεψε την ακόλουθη επιστολή:

Παρευρέθην τυχαίως εις τα "Γράμματα" καθ΄ ην στιγμήν εσχολιάζετο το άρθρο του
Γλαύκου Αλιθέρση περί Παλαμά, το οποίο είχε δημοσιευθεί στον Ταχυδρόμον. Ο
κ. Μαλάνος εγνωμοδότησε ότι ο Παλαμάς δεν έχει "νόησι" αλλά μόνον "αίσθημα".
Ο κ. Καβάφης όχι μόνον συνεφώνησεν αλλά και υπερθεμάτισε. Λίαν ορθά. Ο
Παλαμάς δεν έχει τίποτε. Ο Γρυπάρης πολύ ανώτερος ποιητής, ο Μαλακάσης
επίσης. Δεν ανεμείχθην ειτ την συζήτησιν, διότι εβιαζόμην να αναχωρήσω. Αν
όμως ελάμβανον και εγώ μέρος, θα ηρώτων τον κ. Καβάφην: Πώς συμβιβάζεται η
σημερινή γνώμη σας ότι ο Γρυπάρης είναι μεγαλύτερος του Παλαμά, αφού όταν
εξεδόθησαν οι "Σκαραβαίοι και Τερακότες" του Γρυπάρη τον κατερρακώσατε;
Η επιστολή υπογράφεται με τα αρχικά Α.Γ. Σ. Λίγες μέρες αργότερα ο Στεφ.
Πάργας, σε επιστολή του στην ίδια εφημερίδα, επιβεβαiώνει το γεγονός. Οι
θαυμαστές του Παλαμά αντέδρασαν. Ο "Νείλος-Ανατολή" του Καΐρου στις
27.2.1926 με ανυπόγραφο σχόλιο, ειρωνεύεται τον "λεγόμενον ποιητήν κ.
Καβάφη", ενώ η "Ισις" της 6.3.1926, απαντώντας στο δημοσίευμα, εκφράζει την
ελπίδα ότι ο "επίλεκτος Ελλην διανοούμενος κ. Καβάφης" δεν θα "πονέση δια
την εναντίον του μωράν ύβριν". Αλλά ποιος ήταν ο Α.Γ.Σ. ; Πολλοί υπέθεσαν ο
Α. Γ. Συμεωνιδης. Αυτό όμως έσπευσε να διαψεύσει το γεγονός με επιστολή του
στον "Ταχυδρόμο" (19.2.1926) και στην "Ισιδα" (20.2.1926), όπου υογράμμιζε
το θαυμασμό του για τον Αλεξανδρινό. Αργότερα ο Συμεωνίδης θα κάνει πιο
καθαρή τη στάση του από τις στήλες της "Αλεξανδρινής Τέχνης" που ένα
διάστημα ήταν εκδότης - διευθυντής της (το περιοδικό εκδιδόταν από 1926 ως
1930). Ο Συμεωνίδης ήταν φίλος του Καβάφη και έγραψε στο περιοδικό αυτό
άρθρο απαντώντας στο αφιέρωμα της "Νέας Ζωής" με τίτλο: " Το φιάσκο της Νέας
Ζωής ". Εκεί γράφει πως οι εντυπώσεις του από το αφιέρωμα είναι πενιχρές. Το
1927 ο Συμεωνίδης διέκοψε τη συνεργασία του με το περιοδικό. Αλλά ας δούμε
λίγα ακόμα για το αφιέρωμα που προξένησε την αντίδραση του Συμεωνίδη. Σ΄ αυτό
δεν υπάρχει η γνώμη των Χ. Νομικού ,Α. Λεοντή, Ι. Γκίκα, Π. Γνευτού,
Γ.Βρισιμιτζάκη, Ν. Νικολαϊδη, Μ. Πετρίδη, Π. Μοδινού, Π. Σταυρινού, Τ.
Μολάνου, Κιτρόπουλου κ.α. Εγραφε ακόμη ο Συμεωνίδης: "Η ανάλυση που έκαμε ο
Γλ.Αλιθέρσης - αποτυχημένος λογοτέχνης- για τη Φοινικιά μας φαίνεται πιο
σκοτεινή και κούφια και από το ίδιο το ποίημα. Αφού αντίκρυσε ένα πλήθος
γυναικείου κόσμου, παρέλειψε να τ΄ ονομάσει και μόνο σε "κυρίους" απευθύνθηκε
. Αυτό νομίζουμε πως δεν αποτελεί αβρότητα στις χαριτωμένες κυρίες και τις
θελκτικές δεσποινίδες που πήγαν ν΄ ακούσουν -αδιάφορο αν οι περισσότερες
απ΄ αυτές για πρώτη φορά- περί Παλαμά".

Για τον Κ.Ν. Κωνσταντινίδη, γράφει ο Συμεωνίδης ότι κυριολεκτικά τα
θαλάσσωσε . Για τον Πήλιο Ζάγρα: "Μπράβο δώστε του ένα παράσημο". Για τον
Γιάγκο Πιερίδη: " Δεν του πάει το κλαψιάρικο ύφος". Για τον Κώστα Τσαγκαράδα
γράφει ειρωνικά σχόλια. Για τον Χριστοφίδη ότι δεν έχει μόνο αρειμάνιες
μουστάκες, αλλά βαθιές γνώσεις. Τελικά μέχρι τώρα, παραμένει άγνωστός μας ο
Α.Γ.Σ.
Το 1926 επίσης ένα γεγονός κάνει τον Παλαμά να πάρει θέση επάνω στο θέμα
αυτό. Είναι οπωσδήποτε συνέχεια των όσων αναφέρθηκαν παραπάνω. Στις
16.10.26, λοιπόν, ο Καϊρινός Λουκάς Χριστοφίδης παίρνει συνέντευξη στην
Αθήνα από τον Παλαμά και τη δημοσιεύει στο περιοδικό "Οθονη". Αντιγράφω
αποσπάσματα: "-Εχω υποσχεθεί την "Ποιητική" μου στον καλό μου φίλο, που τον
αγαπώ και τον εχτιμώ ξέχωρα, το Στέφανο Πάργα. Μου δίνεται η ευκαιρία να
ευχαριστήσω τα καλά μου παιδιά της Νέας Ζωής, τον Κ.Ν. Κωνσταντινίδη και τον
ζωηρό Αλιθέρση για την πρωτοβουλία τους να μου χαρίσουν μια τέτοια συγκίνηση
με τ΄ αφιέρωμα του πανηγυρικού τους τεύχους. Α, τα καλά μου παιδιά που δεν με
ξεχνούν.
-Εμείς εκεί κάτω έχομε καυγάδες και σ΄ αυτό φταίτε, μου φαίνεται, και σεις οι
Αθηναίοι λίγο... Μια μέρα ο Ξενόπουλος, μη έχοντας φαίνεται θέμα, ανακάλυψε
κάτι στίχους του Καβάφη, αν δεν γελιέμαι τα Τείχη.
Από τότε δεν βρίσκομε ησυχία... Θέλω τη γνώμη σας για τον Καβάφη.
-...Πιστεύω να μη του λείπει η σοφία...Μα για ποιητής; Δεν ξέρω, ίσως να
κάνω λάθος... Μάλλον για ρεπορτάζ μοιάζουν τα γραφτά του, λες και φροντίζει
να μας δώσει ρεπορτάζ από τους αιώνες. Είναι μερικά από τα σημειώματά του
αυτά που παν να μοιάσουν σκίτσα ιδεών, που πρόκειται να γίνουν καλά
τραγούδια. Μα που ο εργάτης των τ΄ αφήνει μόνο σε σχέδια.
-Θαυμάσια και επιγραμματικά τα είπατε. Αξίζουν όλες οι ακροβατικές κριτικές
που γράφτηκαν, ως τα τώρα, για τον Καβάφη και το έργο του;...Σας είμαι
ευγνώμων γιατί βρίσκω πως είχα πάντα δίκαιο εγώ κει κάτω, π΄ αρνιόμουν τον
Καβάφη για ποιητή.

-Μα σας παρακαλώ... Δε θέλω να γίνει λόγος γι΄αυτά...

Εγώ σιωπώ (δηλ. ο Χριστοφίδης).Αφήνω να καταλάβει ο μεγάλος Δάσκαλος πως δεν
πρέπει να σιωπά, όταν ο Καβάφης γίνεται κίνδυνος στ΄ ανίδεα παιδιά, και λέω:
-Αν έλειπε μια πολυμήχανη προστασία που του γίνεται χρόνια τώρα, από έναν
ευγενικώτατον άνθρωπο στην Αλεξάνδρεια και ασφαλώς δεν θα υπήρχε λόγος να
κουβεντιάζουμε τόσην ώρα γι΄ αυτό".

Ετσι ο Παλαμάς μίλησε, και μίλησε μάλιστα κατηγορηματικά. Το ενδιαφέρον στην
υπόθεση εντείνεται. Δημιουργήθηκαν εντυπώσεις και πολλοί υποστήριξαν πως
ήταν πλαστή η συνέντευξη από παλαμικό οπαδό σαν τον Χριστοφίδη. Ο Στεφ.
Πάργας αποτάθηκε - ευκαιρία ζηλευτή- σε πνευματικούς ανθρώπους της Αθήνας.
Ο "Ταχυδρόμος" όργανο τότε των φιλελευθέρων , και κάτω από τον τίτλο "Αδικος
επίκρισις" έγραφε:

Δεν θέλομεν να ισχυρισθώμεν ότι ο Παλαμάς δεν ωμίλησε περί του έργου του
Καβάφη καθ΄ον τρόπον αφηγείται ο κ. Χριστοφίδης. Αλλ΄ είμεθα βέβαιοι, ότι ο
μέγας ποιητής, είτε δίδων δημοσία, εν δημοσιογραφική συνεντεύξει την γνώμην
του περί του ποιητικού έργου ενός των επιφανεστέρων διανοουμένων της
ελληνικής Αλεξανδρείας, είτε κρίνων εν ιδιαιτέρα μελέτη τον Καβάφην ως
ποιητήν, δεν θα εξεφράζετο τόσον απολύτως και, ας προσθέσωμεν, τόσον αδίκως.
Διότι επί τέλους, περί του Καβάφη δεν ωμίλησαν ευμενώς, και ενθουσιωδώς
ακόμη, μόνον οι εν Αιγύπτω φίλοι του και εκτιμηταί του, αλλά και πολλοί των
εν Αθήναις ποιητών και λογοτεχνών.

Η "Εφημερίς" όργανο τότε των βασιλικών γράφει στις 18.10.1926.
Ελυπήθημεν διότι παριστάνεται ποιητής ομιλών περί ποιητού, εις καταφανή
προσπάθειαν μειώσεως του δευτέρου. Γράφομεν ημείς τούτο οι ίδιοι μένοντες
και σήμερα, όπως κατά την εποχήν, καθ΄ην ειδοποιούμεν τον Αλεξανδρινόν
ποιητήν να προσέχη από τας υπερβολάς των φίλων του.Εις ιδιωτικήν συνομιλίαν
καταληφθείς ο Κωστής Παλαμάς εξ απροόπτου και δια σκοπίμου εφόδου, αφέθη εις
εκμυστήρευσιν την οποίαν συνήθως κανείς υπερφορτώνει δια να ορίση
καθαρώτερα. Και φανταζόμεθα ότι ο Παλαμάς θα θλιβή βαθύτατα διότι με τόσην
απολυτότητα ηρμηνεύθη η σκέψις του ή μάλλον η επιφύλαξίς του. Διότι ο
Καβάφης παρά πάσαν επιφύλαξιν είναι ποιητής...

Ο Χριστοφίδης ύστερα από όλα αυτά, γράφει στην "Οθόνη" της 27.11.28 πως
διαρκώς για τον Καβάφη μιλούν, υπαινισσόμενος τον "Ταχυδρόμο" και τον
αρχισυντάκτη του Απ. Λεοντή, για τον οποίο ο Αλεξανδρινός είπε πως "το
ενδιαφέρον στο μυθιστόρημά του "Ατσαλένιες κλωστές δεν σταματά ποτέ". Στο
μυθιστόρημα αυτό, ας θυμηθούμε, παρεμβάλλονται καβαφιστικοί στίχοι.
Στο βιβλιοπωλείο "Γράμματα " του Πάργα, ο Λ. Χριστοφίδης κάποια μέρα
συναντά τον Αλεξανδρινό. Είναι μετά το δημοσίευμα που αναφέραμε πιο πάνω.
Παρευρίσκεται η Ευτυχία Ζελίτα. Γίνονται οι συστάσεις. Ο Καβάφης
ασυγκίνητος, στο άκουσμα ότι αυτός που του συστήνουν είναι ο Χριστοφίδης,
παρατηρεί με τα μυωπικά του γυαλιά, εξετάζει και λέει αργοκουνώντας το
κεφάλι: "Φυσιογνωμία γνωστή. Το όνομα άγνωστον". Ο Χριστοφίδης τα διαψεύδει
αυτά και προσθέτει πως ο Καβάφης του εκμυστηρεύτηκε ότι ο "μέγιστος πάντων
ημών ποιητής είναι ο Παλαμάς". Δεν υπάρχει ζωντανή μαρτυρία που να
επιβεβαιώνει αυτά.

Τον Δεκέμβριο του 1926 ο Παλαμάς στο "Ελεύθερο Βήμα" θίγει ζητήματα
στιχουργικής, και αναφέρεται στον Καβάφη "που νόμο του έκαμε την αξέγνοιαστη
ομορφιά του στίχου". Ο Παλαμάς πάντα θεωρούσε τα ποιήματα του Καβάφη απλά
σχεδιάσματα. Αποφασιστικής σημασίας είναι πάντως η γνώμη του Παλαμά για τον
Καβάφη που θα δημοσιευτεί σε μια συνέντευξή του στον "Ταχυδρόμο" της
Αλεξάνδρειας στις 7.5.1930. Ο Παλαμάς παραπονιέται στον Γιάγκο Πιερίδη για
κάποια δημοσιεύματα της "Αλεξανδρινής Τέχνης" και ζητεί να μην τον
"ανακατέβουν" με τον Καβάφη, που τα ποιήματά του "μοιάζουν σχεδιάσματα που
πάνε να γίνουν ποίημα". Θυμίζουμε πως η "Αλεξανδρινή Τέχνη" ήταν πέρα για
πέρα καβαφική, αφού τη χρηματοδοτούσε ο Αλεξανδρινός και αρκετά κείμενα τα
έγραφε κρυφά ο ίδιος. Στις 15.8.1929, σ΄ ένα γράμμα του στον Γ. Κατσίμπαλη, ο
Παλαμάς γράφει ότι το πανηγυρικό αφιέρωμα για τον Καβάφη της γαλλόφωνης
"Semaine Egyptienne" (εκδότης ο Σταυρινός) της 25.4.1929 ήταν
"μεγαλοφασκέλωμα ομαδικό, επιδεξιότατα πλεγμένο, που απευθύνεται προς
εμένα". Και παρακάτω προσθέτει:

Ο Καβάφης δεν είναι "μεγαλύτερός" μου ποιητής, απλούστατα γιατί εμείς δεν
υπάρχουμε. Είναι ο μέγας, ο μόνος, ο μοναδικός, κι απ΄ αυτό αρχίζει
Remaissance, η ελληνική αναγέννηση. Μας έφερε την ποίηση, τη γλώσσα, τη
σκέψη, το στίχο, την τέχνη. Ο δημοτικισμός κολοκύθια... Δεν έχω καμιά όρεξη
με κανένα κανενός είδους περιοδικό να παρουσιαστώ παίρνοντας αξίωση και πόζα
καμιά κανενός είδους. Ούτε ως αντιφασκέλωμα του Καβάφη ούτε ως ουρά της
δόξας του. Δεν εννοώ να συνταραχτεί με κανένα τρόπο η μακαριότης των
Αλεξανδρινών, των Καϊρινών και των Παναιγυπτίων, πέρα ως πέρα πως έχουν και
πως κατέχουν τον μοναδικό των αιώνων ποιητή.

Ο Σταυρινός κυκλοφόρησε και το αφιέρωμα στον Παλαμά της "Semaine Egyptienne"
κι ο Παλαμάς έσπευσε να τον ευχαριστήσει: "Τιμή για μένα που προέρχεεται από
διάνοιες κι από καρδιές εκλεκτών ψυχών, οι οποίες καλλιεργούν και προάγουν
τα γράμματα και μέσα α΄αυτά κάποια πολυδόξαστα ονόματα με κάνουν να τρέμω
για την ευκολία του στεφανώματος του έργου μου" (17.2.1930).

Εξάλλου, την 1.6.1929 ο Γ.Π. Δημάκος δημοσιεύει στην "Ισιδα" της
Αλεξάνδρειας συνέντευξη με τίτλο "Μια ώρα με τον ποιητή". Η συνέντευξη
περιστρέφεται πάνω σε διάφορα θέματα, όπως πάλι το επίμαχο ερώτημα: "Σας
αρέσουν τα ποιήματα του Καβάφη;".

Και φτάνομε στη συνέντευξη με τον Γιάγκο Πιερίδη που δημοσιεύεται στον
"Ταχυδρόμο"της Αλεξάνδρειας στις 7.5.1930, με τίτλο "Ενα απόγευμα με τον
Κωστή Παλαμά".

Μετά τη σχετική εισαγωγή γράφει ο Πιερίδης τα εξής:

-Σας φέρνω τους χαιρετισμούς των Αλεξανδρινών φίλων σας. - Ναι, στην
Αλεξάνδρεια έχω πολύτιμους φίλους, όπως τον κ. Κ.Ν. Κωνσταντινίδη, τον
Αλιθέρση και τα άλλα παιδιά της "Νέας Ζωής". Ντρέπομαι μόνο που δεν
κατόρθωσα ως σήμερα να τους ευχαριστήσω για το τεύχος που είχαν την καλωσύνη
να μου αφιερώσουν .

-Είδατε την "Semaine Egyptienne"; Το τελευταίο δηλαδή τεύχος που είναι
αφιερωμένο σε σας;

-Είναι μια εργασία, ένας όγκος εργασίας που δεν αξίζω. Με συγκινεί
ιδιαιτέρως η προσπάθεια αυτή του Σταυρινού. Τί κόπος, τί θυσίες για να
παρουσιαστεί έτσι το φύλλο αυτό... Αλλά ας μιλήσωμε λίγο για τη διανοούμενη
Αλεξάνδρεια. Τί γίνεται;

-Σας θυμάται συχνά.

Κάποιο αόριστο χαμόγελο διεγρ΄φη στο πρόσωπο του ποιητού. Τα μικρά και
στρογγυλά του μάτια, άλλαξαν αμέσως έκφραση.

-Ως και αυτή η "Αλεξανδρινή Τέχνη" δε με ξεχνά. Εστω και όταν δεν μένει
ικανοποιημένη από την εργασία μου.Επειτα τί θέλει να με ανακατεύει με
άλλους. Θα έκανε καλά να μη με αναφέρει διόλου.

-Ποιους άλλους εννοείτε;

-Μα τον Καβάφη και τους άλλους. Ο Καβάφης ειναι ένας ποιητής με αρκετή
πρωτοτυπία. Αλλά τι ανακατεύουν τα ζητήματα, τι ανακατεύουν το όνομά μου;
Εγώ αποφεύγω όσο μπορώ να δίνω αφορμές.

-Τη στιγμή αυτή θυμάμαι κάποια γνώμη σας για τον καβάφη. Σε κάποια συνομιλία
σας με τον Καϊρινό Λουκά Χριστοφίδη, είπατε ότι τα ποιήματά του μοιάζουν
ρεπορτάζ από τους αιώνες. Κάτι τέτοιο αν καλοθυμάμαι (Μικρή παύσις).
-Δεν θυμάμαι αν αυτή ήταν η πραγματική μου έκφρασις. Πολλά από αυτά όμως
μοιάζουν σχεδιάσματα που πάνε να γίνουν ποιήματα. Κομμάτια από διαβάσματα ή
κάτι παρόμοιο...
Ας δούμε τώρα κι άλλους οπαδούς του Παλαμά. Ο Γλαύκος Αλιθέρσης πραγματικά
είναι ο μεγάλος οπαδός της παλαμικής ποίησης. Η επίδραση είναι ολοφάνερη.
Πριν όμως γίνει παλαμολάτρης, ο Αλιθέρσης υπήρξε θαυμαστής του Καβάφη.
Εγραψε μάλιστα και μελέτη για τη μεγάλη αξία του καβαφικού έργου. Το νέο
αυτό στοιχείο έδωσε σε επιστημονική ανακοίνωσή του στο Β΄Διεθνές Συνέδριο
Κυπριακών Σπουδών (Λευκωσία 1982) ο Μιχ. Πιερής, αξιόλογος νέος ερευνητής
του Καβάφη.
Εγραφε ο ίδιος ποιήματα και κατατάχτηκε στη σχολή του 1880, τη ρομαντική
παλαμική κατηγορία ποιητών. Το 1931 ο Καμπάς έγραφε στον Κωστή Παλαμά πως
"Μην ελπίσης παρ΄εμού ούτε στίχους, ούτε τί άλλο. Μόνον δια της λύπης είμαι
ποιητής. Ολοι οι άλλοι παράγοντες εξέλιπον. Αυτή η Αλεξάνδρεια μ΄έκαμε
κτήνος. " Tranchons le mot". Κι ο Παλαμάς του απαντά: "Ο ποιητής δεν
πεθαίνει. Μεταμορφώνεται η Θέμις και μ΄όλες τις αγέλαστες αυστηρότητές της
του έστεκε κατά βάθος -είμαι βέβαιος - μουσική". Αλλού όμως ο Παλαμάς του
έλεγε έμμετρα: Ο καιρός, η μελέτη, η ξενητιά τη σκέψη αλλού του γύρανε, σου σβύσαν τα τραγούδια... θυμάσαι;
Ντροπαλά τα τραγούδια το στόμα σου φιλήσαν.
Στα "Παναγύπτια" της 15.5. 1937 ο Ντίνος Κουτσούμης δημοσίεψε μια ακόμη
συνέντευξη με τον Παλαμά, που κι αυτή αναμοχλεύει ίσως όμως λιγότερο, τη
διένεξη Καβάφη-Παλαμά, τονώνει όμως την παλαμική φιλία με τους οπαδούς του
στην Αίγυπτο.
    Λίγες ακόμη πληροφορίες:

1. Στην Αίγυπτο τυπώθηκαν: του Παλαμά τα Δεκατετράστιχα, Αλεξάνδρεια 1919,
του Γ. Ψυχάρη, Κωστής Παλαμάς, φιλολογική κριτική μελέτη, εκδ. Κασιγόνη,
Αλεξάνδρεια 1927, της Στάμως Αποστολάτου. Ο Παλαμάς πατριδολάτρης, Κάιρο
1948 και του Αλεξ. Μοσχίδη, Κωστής Παλαμάς, Κάιρο 1957.

2. Οι μορφωμένοι άγγλοι αξιωματικοί της Αιγύπτου και Μ.Ανατολής στο
Β΄παγκόσμιο πόλεμο γνώριζαν Παλαμά και μάλιστα λυπήθηκαν όταν πέθανε το
Φεβρουάριο του 1943.

3. Στις 10.3.43 ο Σεφέρης δίνει στο Κάιρο διάλεξη για τον Παλαμά με την
ευκαιρία του θανάτου του. Στις 12.6.43 επαναλαμβάνει τη διάλεξη αυτή στην
Αλεξάνδρεια.
4. Το 1941 ο Σεφέρης αρχίζει μια εργασία του πάνω στον Καβάφη. Βρίσκεται
στην Αίγυπτο. Το 1946 ο Σεφέρης συνεχίζει την εργασία του αυτή. Τις έρευνές
του για Καβάφη και Eliot τις ανακοινώνει στο British Council στην Αθήνα,
στις 17.12.46. Το 1949 οριστικά τελειώνει τη μελέτη του για τον Καβάφη.
5. Ο Μαλάνος γράφει πως ο μεν Καβάφης υποδούλωνε τους νέους για ν΄αναδειχτεί
ο ίδιος, ο δε Παλαμάς προωθούσε τους μέτριους για να δημιουργήσει φίλους του
έργου του και υποδαυλιστές της φήμης του. Το "υποδαυλιστές" φυσικά, με την
έννοια να ανάβουν δαυλούς για καλό και όχι με κακή σημασία, για να κάνουν...
Συμπερασματικά, θα ΄πρεπε να πούμε ότι ο χαρακτήρας, η ιδιοσυγκρασία, το
περιβάλλον, οι συνθήκες ζωής και δράσης, όλα αυτά διαμόρφωσαν έναν Καβάφη
και έναν Παλαμά διαφορετικούς - αλλά συνάμα ποιητές. Ποιος μπορεί να
ισχυριστεί πως δεν υπήρξαν ποιητές;

Κι αν ποίηση σημαίνει ελευθερία πάνω απ΄όλα, και οι δύο τους μας άφησαν
ελεύθερα λόγια, τέχνη ελεύθερη και μάλιστα ανθρώπινη. Δεν ξέφυγαν -πως
άλλωστε θα μπορούσαν από τις ανθρώπινες ιδιότητές τους. Σε μας έγκειται να
προσέξομε να μην τους προσδώσομε θεϊκές ιδιότητες. Εχομε μια τάση να
μυθοποιούμε ανθρώπους και καταστάσεις.

Το θετικό, νομίζω, είναι πως η εποχή μας απομυθοποιεί τις υπερβολές. Ετσι
και οι δύο θα μείνουν στην ιστορία των γραμμάτων και του πολιτισμού σαν οι
ποιητές.
(Περιοδικό «Διαβάζω».Τεύχος,78/5.10.1983).Θύμιος Σουλογιάννης

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.